Engelli emekliliği ile malulen emeklilik farkı kısaca şöyle özetlenebilir: malulen emeklilik, çalışma hayatı sırasında çalışma gücünün en az yüzde 60’ını kaybeden sigortalıya bağlanan malullük aylığıdır ve görece az prim günüyle alınır. Engelli emekliliği ise yüzde 40 ve üzeri engeli olan, çalışmaya devam edebilen sigortalının yaş şartı aranmadan, normalden daha kısa sürede hak kazandığı yaşlılık aylığıdır. Birincisinde kişi çalışamaz hale gelmiştir, ikincisinde engeliyle birlikte çalışmış ve süresini doldurmuştur.
İki kavram gündelik dilde birbirinin yerine kullanılıyor, bu da yanlış başvurulara ve aylarca süren bekleyişlere yol açıyor. Doğuştan engelli biri malulen emeklilik için başvurup ret alıyor. Kaza geçirip çalışamaz hale gelen biri ise engelli emekliliğinin 15-20 yıllık süresini bekliyor. Hangi yolun size ait olduğunu belirleyen üç soru var: engel ne zaman ortaya çıktı, oran ne ve hala çalışabiliyor musunuz?
- Malulen emeklilikte en az yüzde 60 çalışma gücü kaybı, engelli emekliliğinde en az yüzde 40 oran aranır.
- Malulen emeklilik için genel kural 10 yıl sigortalılık ve 1800 prim günüdür.
- Engelli emekliliğinde süre ve prim günü, engel oranına ve işe giriş tarihine göre değişir.
- İşe girmeden önce malul sayılacak düzeyde engeli olan kişi malulen emekli olamaz, engelli emekliliği yolunu kullanır.
- Malulen emekli sigortalı çalışırsa aylığı kesilir.
Yan yana karşılaştırma
| Malulen emeklilik | Engelli emekliliği | |
|---|---|---|
| Aylığın adı | Malullük aylığı | Yaşlılık aylığı |
| Oran | Çalışma gücünde en az yüzde 60 kayıp | En az yüzde 40 |
| Engelin zamanı | Sigortalı olduktan sonra ortaya çıkmış olmalı | Doğuştan ya da işe girmeden önce de olabilir |
| Sigortalılık ve prim | Genel olarak 10 yıl ve 1800 gün | Orana göre 15 ile 20 yıl arası, daha yüksek prim günü |
| Yaş şartı | Yok | Yok |
| Kararı kim verir | SGK Kurum Sağlık Kurulu | Rapora dayanarak SGK, eski sigortalılarda vergi idaresi süreci de devrededir |
| İşten ayrılma | Zorunlu | Aylık bağlanması için işten ayrılmak gerekir |
| Emekliyken çalışma | Sigortalı çalışılırsa aylık kesilir | İşe giriş tarihine göre değişir |
| Kontrol muayenesi | İstenebilir | Süreli raporlarda yenileme gerekir |
Malulen emeklilik nasıl işler?
Sigortalı, çalışmaya başladıktan sonra bir hastalık ya da kaza nedeniyle çalışma gücünü büyük ölçüde kaybeder. SGK’ya başvurur, Kurum onu yetkili bir hastaneye sevk eder. Hastanenin düzenlediği raporu SGK’nın kendi sağlık kurulu inceler ve çalışma gücü kaybının en az yüzde 60 olup olmadığına karar verir. Burada önemli nokta şu: hastanenin verdiği engelli raporundaki oran tek başına yetmez, kararı Kurum Sağlık Kurulu verir.
Prim tarafında genel kural en az 10 yıldır sigortalı olmak ve toplam 1800 gün prim ödemiş olmaktır. Başka birinin sürekli bakımına muhtaç olacak derecede malul olanlarda sigortalılık süresi aranmaz, 1800 gün yeterlidir. Kendi adına çalışanların aylık bağlanabilmesi için prim borcunun bulunmaması gerekir.
Malullük aylığı alan kişi sigortalı olarak çalışmaya başlarsa aylığı kesilir. Kurum ayrıca belirli aralıklarla kontrol muayenesi isteyebilir. Durumu iyileşen kişinin aylığı sona erebilir.
Engelli emekliliği nasıl işler?
Bu yol, engeliyle birlikte çalışan kişiler içindir. Kişi çalışamaz durumda değildir, ama engeli nedeniyle çalışma hayatının daha kısa sürmesi adil görülmüştür. Yaş şartı aranmaz. Aranan iki şey sigortalılık süresi ve prim günüdür ve ikisi de engel oranı arttıkça azalır.
2008 yılının ekim ayından sonra ilk kez sigortalı olanlar için kanundaki düzen şöyledir:
| Engel durumu | Sigortalılık süresi | Prim günü |
|---|---|---|
| Yüzde 50 – 59 | 16 yıl | 4320 gün |
| Yüzde 40 – 49 | 18 yıl | 4680 gün |
| İşe girmeden önce malul sayılacak düzeyde engelli olanlar | 15 yıl | Daha düşük bir prim günü |
2008 öncesinde sigortalı olanlar için süreler işe giriş tarihine göre kademelidir ve vergi indirimi belgesi üzerinden yürüyen ayrı bir süreç vardır. Bu yüzden internette birbirinden farklı rakamlar görürsünüz, hepsi farklı dönemlere aittir. Kendi tarihinize göre geçerli olan süreyi SGK’dan yazılı öğrenin. Dönemlere göre ayrıntıyı engelli istihdamı ve erken emeklilik rehberinde anlattık.
Hangisi size uygun?
Engeliniz doğuştan ya da işe girmeden önce varsa
Malulen emeklilik yolu size kapalıdır, çünkü kanun malullüğün sigortalılık başladıktan sonra ortaya çıkmasını arar. Oranınız yüzde 60’ın üzerinde olsa bile değerlendirme engelli emekliliği hükümlerine göre yapılır.
Çalışırken hastalandıysanız ya da kaza geçirdiyseniz
Oran yüzde 60 ve üzerindeyse, 10 yıl ve 1800 günü doldurduysanız malulen emeklilik çoğu zaman daha hızlı sonuç verir. Bu şartları tutturamıyorsanız ya da oranınız yüzde 40 ile 59 arasındaysa engelli emekliliği yolu açıktır.
Çalışmaya devam etmek istiyorsanız
Malullük aylığı çalışmayla bağdaşmaz. Gelirinizin bir bölümünü çalışarak sağlamayı düşünüyorsanız bunu hesaba katın. Engelli emekliliğinde emekli olduktan sonra çalışmanın sonuçları sigorta başlangıç tarihinize göre değişir, karar vermeden önce SGK’ya sorun.
Sık yapılan hatalar
- Hastane raporunu yeterli sanmak. Malulen emeklilikte belirleyici olan Kurum Sağlık Kurulu kararıdır. Hastaneden alınmış yüzde 70’lik bir rapor, SGK değerlendirmesinde yüzde 60’ın altında çıkabilir.
- Başvurudan önce işten ayrılmak. Sonuç belli olmadan istifa etmek, ret halinde hem işsiz hem aylıksız kalmak demektir. Sevk ve değerlendirme sürecini çalışırken başlatın.
- Yanlış yola başvurmak. Doğuştan engelli birinin malullük başvurusu reddedilir ve aylar kaybedilir.
- Süreli raporu takip etmemek. Rapor süresi dolduğunda işlemler durur.
Rapor türleri için süreli ve sürekli engelli raporu, oranın nasıl hesaplandığı için engelli raporu hesaplama yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sosyal yardım aylığıyla karıştırmayın
Hiç çalışmamış ya da prim günü yetmeyen engelliler için üçüncü bir ödeme vardır: 2022 sayılı Kanun kapsamındaki engelli aylığı. Bu bir emeklilik değil, gelir şartına bağlı bir sosyal yardımdır. Ayrıntısı engelli maaşı alırken çalışılır mı yazımızda.
Örnek
Örneğin iki kişiyi düşünün. Birincisi doğuştan görme engelli, yüzde 55 raporlu ve 2010’dan beri sigortalı çalışan bir santral görevlisi. Malulen emekli olamaz. 16 yıllık sigortalılığını ve 4320 gününü doldurduğunda, yaşına bakılmaksızın engelli emekliliğine hak kazanır. İkincisi 12 yıldır çalışan ve geçirdiği trafik kazasından sonra yürüyemeyen bir tesisatçı. SGK onu hastaneye sevk eder, Kurum Sağlık Kurulu çalışma gücü kaybını yüzde 60’ın üzerinde bulur ve 1800 günü fazlasıyla dolu olduğu için malullük aylığı bağlanır.
Ağır engelli çocuğu olan çalışan kadınlara tanınan ayrı hak için engelli çocuğu olan anneye erken emeklilik yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Malulen emeklilik ile engelli emekliliği aynı şey mi?
Hayır. Malulen emeklilik çalışma gücünün en az yüzde 60’ını kaybedenlere bağlanan malullük aylığıdır. Engelli emekliliği ise en az yüzde 40 engeli olanların yaş şartı aranmadan hak kazandığı yaşlılık aylığıdır.
Malulen emeklilik için kaç gün prim gerekir?
Genel kural en az 10 yıl sigortalılık ve 1800 gün primdir. Başka birinin sürekli bakımına muhtaç olanlarda sigortalılık süresi aranmaz, 1800 gün yeterlidir.
Yüzde 40 engelli kaç yılda emekli olur?
2008 yılının ekim ayından sonra sigortalı olanlarda yüzde 40 ile 49 arası engeli bulunanlar 18 yıl sigortalılık ve 4680 prim günüyle emekli olabilir. Daha önce sigortalı olanlarda süreler işe giriş tarihine göre değişir.
Doğuştan engelli malulen emekli olabilir mi?
Hayır. Malullüğün sigortalı olduktan sonra ortaya çıkması gerekir. İşe girmeden önce engeli bulunanlar engelli emekliliği hükümlerinden yararlanır.
Malulen emekli olan çalışabilir mi?
Malullük aylığı alan kişi sigortalı olarak çalışmaya başlarsa aylığı kesilir.
Engelli raporu malulen emeklilik için yeterli mi?
Tek başına yeterli değildir. Çalışma gücü kaybı oranına SGK’nın sevkiyle alınan rapor üzerinden Kurum Sağlık Kurulu karar verir.
Kısaca
Çalışırken çalışamaz hale geldiyseniz ve kayıp yüzde 60’ın üzerindeyse yolunuz malulen emeklilik, engelinizle birlikte çalışıp süre dolduruyorsanız engelli emekliliğidir. Engel işe girmeden önce varsa malullük yolu kapalıdır. Başvurudan önce işten ayrılmayın, kendi giriş tarihinize göre geçerli süreyi SGK’dan yazılı alın.