Yatak yarası, uzun süre aynı pozisyonda kalan kişilerde kemik çıkıntılarının üzerindeki cildin ve altındaki dokunun basınç nedeniyle kansız kalıp hasar görmesidir. Tıpta bası yarası ya da basınç yaralanması denir. Önlemenin temel kuralı basıncı düzenli aralıklarla kaldırmaktır: yatakta en geç iki saatte bir pozisyon değiştirmek, cildi kuru ve temiz tutmak ve her gün riskli bölgelere bakmak.
Bu yaralar sinsi başlar. Akşam küçük bir kızarıklık olarak görülen yer, birkaç gün içinde derin bir yaraya dönüşebilir. İyileşmesi ise haftalar, bazen aylar sürer. O yüzden yatak yarasında bütün emek önlemeye harcanır, çünkü önlemek tedavi etmekten kat kat kolaydır.
- İlk işaret, parmakla basınca rengi açılmayan kızarıklıktır.
- Yatakta en geç 2 saatte bir, tekerlekli sandalyede 15 ile 30 dakikada bir basınç kaldırılır.
- En riskli yerler kuyruk sokumu, topuklar, kalça kemikleri ve oturma kemikleridir.
- Kızarmış bölgeye masaj yapılmaz, simit biçimli minder kullanılmaz.
- Açık yara, kötü koku, akıntı ya da ateş varsa hekime başvurulur.
Yatak yarası neden olur?
Sağlıklı bir insan uykuda bile farkında olmadan döner, otururken kıpırdanır. Felçli, bilinci kapalı, ağır hasta ya da çok güçsüz kişiler bunu yapamaz. Kemik ile yatak arasında sıkışan cilde kan gitmez ve doku birkaç saat içinde zarar görmeye başlar.
Basınca üç şey daha eklenir. Hastayı yatakta çekerek kaydırmak cildi alttaki dokudan ayırır. Baş kısmı yükseltilmiş yatakta hastanın aşağı kayması aynı etkiyi yapar. İdrar, dışkı ve terle sürekli ıslak kalan cilt ise yumuşar ve çok daha kolay açılır.
Kimler daha çok risk altında?
- Yatağa ya da tekerlekli sandalyeye bağımlı olanlar.
- Omurilik yaralanması, inme, MS gibi nedenlerle his kaybı olanlar. Ağrıyı hissetmedikleri için pozisyon değiştirme ihtiyacı duymazlar.
- İdrar ya da dışkı kaçıranlar.
- Yetersiz beslenen, çok zayıf ya da çok kilolu hastalar.
- Şeker hastaları ve dolaşım bozukluğu olanlar.
- İleri yaştakiler. Yaşlı cilt ince ve kurudur.
Vücutta en çok nerelerde çıkar?
| Pozisyon | Riskli bölgeler |
|---|---|
| Sırtüstü yatış | Kuyruk sokumu, topuklar, kürek kemikleri, dirsekler, başın arkası |
| Yan yatış | Kalça kemiği, diz ve ayak bileğinin dış yanı, omuz, kulak |
| Oturma | Oturma kemikleri, kuyruk sokumu, kürek kemikleri, topuklar |
Evreleri nasıl anlaşılır?
| Evre | Görünüm |
|---|---|
| 1. evre | Cilt bütün, ancak basınca solmayan kızarıklık var. Koyu tenlilerde morumsu renk, ısı farkı ya da sertlik olarak fark edilir. |
| 2. evre | Cildin üst tabakası açılmış. Sıyrık ya da içi su dolu kabarcık görünümünde, yüzeysel yara. |
| 3. evre | Yara cilt altı yağ dokusuna inmiş, çukur oluşmuş. |
| 4. evre | Kas, tendon ya da kemik görünür hale gelmiş. |
Birinci evreyi yakalamak için basit bir test var. Kızaran yere parmağınızla birkaç saniye bastırıp bırakın. Sağlıklı ciltte basılan yer beyazlaşır, sonra yeniden pembeleşir. Renk hiç açılmıyorsa orada doku hasarı başlamıştır. Bu aşamada basınç tümüyle kaldırılırsa cilt birkaç günde düzelir.
Önleme: evde yapılacaklar
Pozisyon değiştirme
Yataktaki hasta en geç iki saatte bir çevrilir: sırtüstü, sağ yan, sol yan. Yan yatırırken hastayı tam yan değil, sırtına yastık koyarak yaklaşık 30 derece eğik yatırın. Tam yan yatış kalça kemiğine doğrudan yük bindirir.
Saatleri yazmak işe yarar. Buzdolabına asılan basit bir çizelge, evde birden fazla kişi bakım veriyorsa karışıklığı önler. Tekerlekli sandalyede oturan hasta ise 15 ile 30 dakikada bir kollarıyla kendini kaldırmalı ya da öne ve yanlara eğilerek ağırlığını aktarmalıdır.
Yastıkla destekleme
Topukları yataktan kurtarmak için baldırın altına boydan boya bir yastık koyun, topuk boşlukta kalsın. Dizlerin ve ayak bileklerinin birbirine değdiği yerlere ince yastık yerleştirin. Simit biçimli minderler ise kullanılmaz, çünkü çevredeki dokuya baskıyı artırır ve kan akışını keser.
Taşırken çekmeyin, kaldırın
Hastayı yatakta yukarı almak için altına serilmiş bir çarşafı iki kişi tutup kaldırarak taşıyın. Yatağın baş kısmını gerekmedikçe 30 dereceden fazla yükseltmeyin, yükseltecekseniz önce diz altını hafifçe kaldırın ki hasta aşağı kaymasın.
Cilt bakımı
Cildi her gün, tercihen banyo ya da bez değişimi sırasında kontrol edin. Ilık su ve yumuşak bir temizleyiciyle silin, ovmadan kurulayın. Kuru cilde nemlendirici, bez bölgesine bariyer krem sürün. Kızarmış yere masaj yapmayın, kolonya ve pudra kullanmayın. Bez değişiminin doğru tekniği hasta bezi nasıl bağlanır yazımızda.
Beslenme ve sıvı
Yeterli protein almayan vücut ne cildini koruyabilir ne yarasını kapatabilir. Yumurta, yoğurt, et, baklagil gibi protein kaynaklarını öğünlere dağıtın. Yutma güçlüğü ya da iştahsızlık varsa hekimden beslenme desteği isteyin. Hasta susuz kalmamalı.
Yatak ve minder
Riskli hastalarda havalı yatak, basıncı belirli aralıklarla değiştirerek dokunun kanlanmasını sağlar. Ama pozisyon değiştirmenin yerini tutmaz, yalnızca aralığı esnetir. Tekerlekli sandalye kullananlarda basınç dağıtan minder de aynı işi görür. Yatak seçiminde nelere bakılacağını evde hasta yatağı seçimi ve havalı hasta yatağı çeşitleri yazılarımızda bulabilirsiniz.
Yara açıldıysa ne yapılır?
İlk kural, yaranın üzerine bir daha yatırmamak. Basınç kalkmadan hiçbir pansuman işe yaramaz. İkinci ve daha ileri evredeki yaralar için hekim ya da yara bakım hemşiresi gerekir. Hangi örtünün kullanılacağı yaranın derinliğine ve akıntısına göre seçilir.
Evde kendi kendinize oksijenli su, tentürdiyot, diş macunu, bal ya da bitkisel karışım sürmeyin. Bunlar yeni oluşan dokuya zarar verir. Yarayı serum fizyolojikle nazikçe yıkamak ve temiz bir örtüyle kapatmak, hekime ulaşana kadar yapılabilecek en doğru şeydir.
Örneğin inme sonrası yatağa bağımlı kalan bir hastanın kızı, banyo sırasında kuyruk sokumunda avuç içi kadar bir kızarıklık görüyor. Parmakla basınca renk açılmıyor. Aile o günden sonra hastayı sırtüstü yatırmayı bırakıp yalnızca iki yana çeviriyor, çizelge tutuyor ve havalı yatak alıyor. On gün sonra kızarıklık kayboluyor. Aynı kızarıklık fark edilmeseydi bir ay sonra ameliyat gerektiren bir yara olabilirdi.
Evde sağlık hizmeti bu noktada büyük kolaylık. Aile hekiminize ya da il sağlık müdürlüğünün evde sağlık birimine başvurarak hemşire ziyareti ve yara takibi isteyebilirsiniz. Yatağa bağımlı hastalara bakan aileler için maddi destek koşullarını evde bakım maaşı başvurusu yazımızda anlattık.
Ne zaman acil?
- Yaradan kötü kokulu akıntı geliyorsa.
- Yaranın çevresinde yayılan kızarıklık, sıcaklık ve şişlik varsa.
- Hastada ateş, titreme ya da bilinç bulanıklığı başladıysa.
- Yara hızla büyüyor ya da siyah bir kabukla kaplanıyorsa.
Bu belirtiler enfeksiyonun kana ya da kemiğe yayıldığını gösterebilir ve bekletilmez.
Sıkça Sorulan Sorular
Yatak yarası ilk nasıl başlar?
Kemik çıkıntısının üzerindeki ciltte, parmakla basınca rengi açılmayan bir kızarıklık olarak başlar. Bölge çevresine göre daha sıcak, sert ya da ağrılı olabilir. Bu aşamada basınç kaldırılırsa cilt birkaç günde düzelir.
Yatan hasta kaç saatte bir çevrilmeli?
En geç iki saatte bir pozisyon değiştirilmelidir. Havalı yatak kullanılan ve cildi sağlam olan hastalarda hekim ya da hemşire bu aralığı biraz uzatabilir. Tekerlekli sandalyede ise 15 ile 30 dakikada bir ağırlık aktarılır.
Yatak yarasına ne iyi gelir?
En etkili önlem yaranın üzerindeki basıncı tümüyle kaldırmaktır. Buna ek olarak yaranın uygun örtüyle kapatılması, cildin kuru tutulması ve yeterli protein alımı gerekir. Evde rastgele krem ve karışımlar sürülmemelidir.
Havalı yatak yatak yarasını önler mi?
Riski belirgin biçimde azaltır ama tek başına yeterli değildir. Hasta havalı yatakta da düzenli aralıklarla çevrilmeli, topuklar yastıkla boşa alınmalı ve cilt her gün kontrol edilmelidir.
Yatak yarası kaç günde iyileşir?
Birinci evre birkaç gün içinde düzelebilir. İkinci evre yaralar haftalar, üçüncü ve dördüncü evre yaralar aylar alabilir ve bazen cerrahi gerektirir. Süre, basıncın ne kadar iyi kaldırıldığına ve hastanın beslenmesine bağlıdır.
Yatak yarasına masaj yapılır mı?
Hayır. Kızarmış ya da açılmış bölgeye masaj yapmak hasarlı dokuya daha fazla zarar verir. Sağlam cilde nemlendirici sürülürken de bastırmadan, nazik hareketler kullanılmalıdır.
Kısaca
Yatak yarası kader değil, büyük ölçüde önlenebilir bir sorun. İki saatte bir çevirin, topukları boşa alın, cildi kuru tutun ve her gün bakın. Solmayan bir kızarıklık gördüğünüz an o bölgeyi basınçtan kurtarın. Açılmış yaralarda ise evde deneme yapmak yerine sağlık ekibinden yardım isteyin.