Engelli işçi çalıştırma zorunluluğu, 50 ya da daha fazla işçi çalıştıran işyerlerine İş Kanunu’nun getirdiği bir yükümlülüktür. Özel sektör işyerleri işçi sayısının yüzde 3’ü, kamu işyerleri yüzde 4’ü oranında engelli işçi çalıştırmak zorundadır. Yükümlülüğü yerine getirmeyen işverene, çalıştırmadığı her engelli için her ay idari para cezası kesilir. Kotayı dolduran işveren ise sigorta primi teşvikinden yararlanır.
Bu düzenleme iki tarafı da ilgilendirir. İşveren için ceza ile teşvik arasındaki fark ciddi bir maliyet kalemidir. İş arayan engelli içinse kota, özel sektörde kapı aralayan en güçlü araçtır. Yine de pek çok işyeri açığını kapatamıyor, pek çok engelli de iş bulamıyor. Nedenlerden biri iki tarafın aynı yerde, yani İŞKUR’da buluşmaması.
- Yükümlülük 50 ve üzeri işçi çalıştıran işyerlerinde başlar. Tarım ve orman işlerinde sınır 51’dir.
- Oran özel sektörde yüzde 3, kamuda yüzde 4’tür.
- Aynı ildeki işyerlerinin işçi sayıları toplanarak hesap yapılır.
- Ceza her eksik engelli için ve her ay için ayrı uygulanır.
- Kotaya sayılmak için işçinin en az yüzde 40 raporu olması ve kaydının İŞKUR’da bulunması gerekir.
Kanun ne diyor?
İş Kanunu’nun 30. maddesine göre işverenler, 50 ya da daha fazla işçi çalıştırdıkları işyerlerinde belirlenen oranda engelli işçiyi meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdür. Kamu işyerleri bunun yanında eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğüne de tabidir. Özel sektörde eski hükümlü zorunluluğu kaldırılmıştır.
Kota nasıl hesaplanır?
| Kural | Açıklama |
|---|---|
| İl bazında toplam | Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri olan işverenin yükümlülüğü, o ildeki toplam işçi sayısına göre hesaplanır |
| Sayıya girenler | Belirli ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçiler |
| Kısmi süreli çalışanlar | Çalışma süreleri tam süreye çevrilerek sayıya eklenir |
| Yuvarlama | Yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve üzeri kesirler tama tamamlanır |
| Yer altı ve su altı işleri | Bu işlerde engelli çalıştırılamaz ve bu işlerde çalışanlar hesaba katılmaz |
Birkaç örnek hesabı netleştirir:
| İldeki işçi sayısı | Yüzde 3 | Çalıştırılması gereken engelli |
|---|---|---|
| 49 | – | Yükümlülük yok |
| 50 | 1,5 | 2 |
| 80 | 2,4 | 2 |
| 120 | 3,6 | 4 |
| 300 | 9 | 9 |
İl bazındaki hesap işverenlerin en sık atladığı noktadır. Tek tek 50’nin altında kalan birkaç şubesi olan bir işveren, aynı ildeki toplamı 50’yi geçiyorsa yükümlü hale gelir. Farklı illerdeki işyerleri ise ayrı ayrı değerlendirilir.
Kim engelli işçi sayılır?
Kotaya sayılabilmek için işçinin, yetkili hastaneden alınmış sağlık kurulu raporuyla en az yüzde 40 oranında engelli olduğunu belgelemesi gerekir. İşçinin İŞKUR’a engelli statüsünde kayıtlı olması ve işverenin bu işçiyi Kuruma bildirmiş olması da aranır. İşyerinde zaten çalışan bir işçi sonradan rapor alırsa, raporunu işverene sunup İŞKUR kaydını yaptırdığında kotaya dahil edilir.
Rapor süreci için engelli raporu nasıl alınır yazımıza bakabilirsiniz.
İşveren ne yapmalı?
- Açığı belirleyin. İldeki toplam işçi sayısını ve çalışan engelli sayısını her ay kontrol edin. İşçi sayısı arttıkça yükümlülük de artar.
- İŞKUR’a talep verin. Engelli işçi, kural olarak İŞKUR aracılığıyla temin edilir. Açık iş ilanını Kuruma bildirin.
- Uygun işi tanımlayın. Kanun, engellinin durumuna uygun işte çalıştırılmasını ister. Hangi görevlerin hangi engel türlerine uygun olduğunu baştan düşünmek, işe alım sürecini kısaltır.
- İşe alımı bildirin. Kendi bulduğunuz engelli işçiyi de süresi içinde İŞKUR’a tescil ettirin. Bildirilmeyen işçi kotaya sayılmaz.
- İşyerini uyarlayın. Erişilebilir giriş, uygun tuvalet, gerekiyorsa yardımcı teknoloji. Bu düzenlemeler için hibe destekleri de vardır.
İşyerinde çalışırken engelli hale gelen işçiye öncelik tanınır. Kendi işçiniz bir kaza ya da hastalık sonrası rapor aldıysa, onu uygun bir görevde çalıştırmaya devam etmek hem kanunun beklediği hem de en kolay çözümdür.
Ceza
Yükümlülüğe aykırı davranan işverene, çalıştırmadığı her engelli ve her ay için idari para cezası uygulanır. Ceza tutarı her yıl yeniden değerleme oranında artar, bu yüzden burada rakam vermiyoruz. Önemli olan çarpandır: üç engelli açığı olan bir işveren, cezayı her ay üç kat öder. Bir yıl boyunca kapatılmayan açık, çoğu zaman o işçilerin yıllık ücret maliyetine yaklaşan bir tutara ulaşır.
Toplanan cezalar bir fonda birikir ve engellilerin mesleki eğitimi, kendi işini kurması ve işyerlerinin uyarlanması gibi projelerde kullanılır. Bu projelerden biri olan hibe desteğini İŞKUR engelli hibe desteği yazımızda anlattık.
Teşvik
Engelli işçi çalıştıran özel sektör işverenleri için sigorta primi teşviki vardır. Engelli sigortalının primlerinin işveren payının, prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan bölümü Hazine tarafından karşılanır. Teşvik, kota gereği çalıştırılan engelliler için de, kota fazlası ya da yükümlü olmadığı halde çalıştırılan engelliler için de uygulanır.
Teşvikten yararlanmak için prim borcunun bulunmaması ve bildirimlerin süresinde yapılması gibi koşullar aranır. Açıkçası ceza ile teşvik yan yana konduğunda, engelli çalıştırmamak işveren için her zaman daha pahalı seçenektir.
İş arayan engelli ne yapmalı?
- İŞKUR’a kaydolun. Kayıt sırasında engelli statünüzü raporunuzla işletin. Kotasını doldurmak isteyen işverenler adayları buradan arar.
- İş ve meslek danışmanıyla görüşün. Danışman, becerilerinize uygun açık işleri ve kursları gösterir.
- Raporunuzu güncel tutun. Süresi dolmuş raporla işe alım yapılmaz.
- Kamu yolunu da değerlendirin. Kamu kurumlarına işçi alımları İŞKUR üzerinden, memur alımları ise sınavla yapılır. Ayrıntısı EKPSS nedir yazımızda.
Güncel ilanlar için engelli iş ilanları sayfamıza bakabilirsiniz.
Engelli işçinin işyerindeki hakları
Kota kapsamında işe alınan işçi, diğer işçilerle aynı haklara sahiptir. Aynı iş için daha düşük ücret verilemez. Engelli işçi, durumuna uygun olmayan işlerde çalıştırılamaz. İşyerinde ayrımcılığa uğradığını düşünen işçinin başvurabileceği yolları engelli ayrımcılığı şikayeti yazımızda anlattık.
Çalışan engelliler gelir vergisinde indirimden ve daha erken emeklilikten yararlanır. Bu hakları engelli istihdamı ve erken emeklilik rehberinde bulabilirsiniz.
Örnek
Örneğin aynı ilde üç mağazası olan bir perakende şirketini düşünün. Mağazalarda 22, 31 ve 40 işçi çalışıyor. Hiçbiri tek başına 50’yi bulmuyor, ama toplam 93. Yüzde 3’ü 2,79 ediyor ve yukarı yuvarlanınca şirketin üç engelli işçi çalıştırması gerekiyor. Şirket İŞKUR’a talep veriyor, iki kasa görevlisi ve bir depo kayıt elemanı alıyor ve üçünü de Kuruma bildiriyor. Ceza riski ortadan kalkıyor, üç işçi için prim teşviki başlıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Engelli işçi çalıştırma zorunluluğu kaç işçide başlar?
50 ya da daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde başlar. Tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde sınır 51 işçidir.
Engelli çalıştırma oranı yüzde kaçtır?
Özel sektör işyerlerinde yüzde 3, kamu işyerlerinde yüzde 4 oranında engelli işçi çalıştırılması zorunludur.
Engelli çalıştırmayan işverene ne ceza verilir?
Çalıştırılmayan her engelli ve her ay için idari para cezası uygulanır. Tutar her yıl yeniden değerleme oranında artar.
Birden fazla şubesi olan işveren için kota nasıl hesaplanır?
Aynı il sınırları içindeki işyerlerinin işçi sayıları toplanır ve yükümlülük bu toplama göre belirlenir. Farklı illerdeki işyerleri ayrı değerlendirilir.
Engelli işçi çalıştıran işverene teşvik var mı?
Evet. Engelli sigortalının primlerinin işveren payının, prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan bölümü Hazine tarafından karşılanır.
Kotaya sayılmak için yüzde kaç rapor gerekir?
İşçinin en az yüzde 40 oranında engelli olduğunu sağlık kurulu raporuyla belgelemesi ve İŞKUR’a engelli statüsünde kayıtlı olması gerekir.
50 kişiden az işçisi olan işyeri engelli çalıştırmak zorunda mı?
Hayır, yükümlülük yoktur. Ancak engelli işçi çalıştırırsa prim teşvikinden yararlanabilir.
Kısaca
Aynı ilde toplam 50 ve üzeri işçisi olan işveren, özel sektörde yüzde 3 oranında engelli işçi çalıştırmak zorundadır. Açık her ay cezaya dönüşür, dolu kota ise prim teşviki getirir. İşveren talebini, iş arayan engelli de kaydını İŞKUR’a yapmalıdır, çünkü iki taraf orada buluşur.