Erişilebilirlik Nedir? Standartlar, Yasal Zorunluluk ve Şikayet

Erişilebilirlik, binaların, açık alanların, ulaşım araçlarının ve bilgi ile iletişim hizmetlerinin engelli bireyler tarafından güvenli ve bağımsız biçimde ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasıdır. Türkiye’de Engelliler Hakkında Kanun, kamuya açık hizmet veren bütün yapıların, yolların, kaldırımların ve toplu taşıma araçlarının erişilebilir hale getirilmesini zorunlu kılar. Denetimi her ilde valilik bünyesindeki erişilebilirlik izleme ve denetleme komisyonları yapar.

Erişilebilirlik denince akla çoğu zaman rampa gelir. Rampa önemlidir ama yalnızca bir parçadır. Görme engelli biri için kaldırımdaki kabartmalı yüzey ve sesli trafik ışığı, işitme engelli biri için altyazı ve yazılı anons, yaşlı biri için tutunma barı, bebek arabalı bir anne için asansör de erişilebilirliktir. Aslında herkes hayatının bir döneminde bu düzenlemelere ihtiyaç duyar.

Öne çıkanlar
  • Erişilebilirlik bir lütuf değil, kanunla tanınmış bir haktır.
  • Binalarda temel ölçüler TS 9111, açık alanlarda TS 12576 standardında yazar.
  • Rampa eğimi en fazla yüzde 8, kapı net genişliği en az 90 santimetredir.
  • Erişilebilir olmayan bina ve araçlar için valilik komisyonuna ve CİMER’e şikayet edilebilir.
  • Web siteleri ve mobil uygulamalar da erişilebilirliğin kapsamındadır.

Erişilebilirlik kimler için?

İlk akla gelen tekerlekli sandalye kullanıcılarıdır, ama yararlananların listesi çok daha uzundur: görme ve işitme engelliler, zihinsel engelliler, yaşlılar, hamileler, bebek arabasıyla dolaşanlar, bacağı alçıda olanlar, ağır valiz taşıyanlar. Bu yüzden günümüzde “herkes için tasarım” ifadesi kullanılıyor. İyi tasarlanmış bir rampa kimseyi rahatsız etmez, kötü tasarlanmış bir merdiven ise pek çok insanı dışarıda bırakır.

Yasal çerçeve

5378 sayılı Kanun, kamu kurumlarına ait resmi yapıların, yolların, kaldırımların, yaya geçitlerinin, parkların, spor alanlarının ve gerçek ya da tüzel kişilerce yapılmış kamuya açık hizmet veren her türlü yapının erişilebilir olmasını şart koşar. Şehir içi toplu taşıma hizmetleri için de aynı yükümlülük getirilmiştir.

Denetim için her ilde valinin ya da görevlendireceği vali yardımcısının başkanlığında bir komisyon kurulur. Komisyonda ilgili kamu kurumlarının temsilcilerinin yanında engelli derneklerinin temsilcileri de bulunur. Komisyon standartlara uymayan yapı ve araçların sahiplerine süre verir, eksiklik giderilmezse idari para cezası uygular.

Türkiye ayrıca Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’ne taraftır. Sözleşme erişilebilirliği, diğer hakların kullanılabilmesinin ön koşulu sayar. Okula giremeyen çocuk eğitim hakkını, sandığa ulaşamayan seçmen oy hakkını kullanamaz.

Binalarda temel ölçüler

Unsur Standartta aranan
Rampa eğimi En fazla yüzde 8, tercihen yüzde 5 – 6
Rampa genişliği En az 90 cm, kamuya açık binalarda en az 100 cm
Kapı net genişliği En az 90 cm
Eşik Tercihen yok, zorunluysa en fazla 1,3 cm
Dönüş alanı En az 150 x 150 cm
Asansör kapısı En az 90 cm net geçiş
Korkuluk 15 cm üzerindeki rampalarda iki yanda, 70 ve 90 cm yükseklikte çift küpeşte

Rampanın nasıl hesaplandığını örnekleriyle engelli rampası eğimi kaç olmalı yazımızda anlattık.

Erişilebilir tuvalet

Kapı dışa açılmalı ya da sürgülü olmalı, içeride tekerlekli sandalyenin dönebileceği boşluk bulunmalı. Klozetin yanında katlanabilir tutunma barları, altı boş ve diz girecek yükseklikte lavabo, uzanılabilecek yükseklikte ayna, sabunluk ve acil çağrı düğmesi gerekir. Depo olarak kullanılan ya da kilitli tutulan engelli tuvaleti, olmayan tuvaletle aynıdır.

Açık alanlar ve kaldırımlar

  • Kaldırımda engelsiz yürüme şeridi bırakılmalı, direk, tabela ve masa bu şeridi kesmemeli.
  • Yaya geçitlerinde kaldırım rampası bulunmalı ve eğimi yüzde 8’i geçmemeli.
  • Görme engelliler için kılavuz iz ve uyarıcı yüzey, yani kabartmalı sarı bantlar kesintisiz döşenmeli ve bir engele doğru gitmemeli.
  • Trafik ışıklarında sesli sinyal olmalı.
  • Otoparklarda girişe yakın, geniş ve işaretli engelli park yerleri ayrılmalı.

Açıkçası Türkiye’de en sık görülen sorun standardın yokluğu değil, yanlış uygulanması. Bir ağaca ya da elektrik direğine çıkan kılavuz iz, üzerine araç park edilen rampa, zincirle kapatılmış asansör. Hepsi kağıt üzerinde “yapıldı” sayılır.

Ulaşımda erişilebilirlik

Belediye otobüslerinde alçak taban ya da rampa, tekerlekli sandalye için ayrılmış alan ve bağlama düzeneği, sesli ve yazılı durak anonsu aranır. Metro ve tramvay istasyonlarında asansör, peron ile araç arasındaki boşluğun kapatılması ve kılavuz iz gerekir. Şehirler arası yolculukta havalimanları ve tren garları yardım hizmeti vermekle yükümlüdür.

Bilgiye ve iletişime erişim

Fiziksel engeller kadar görünmeyen engeller de var. Ekran okuyucuyla gezilemeyen bir web sitesi, altyazısız bir bilgilendirme videosu, yalnızca telefonla ulaşılabilen bir çağrı merkezi insanları hizmetin dışında bırakır.

  • Web siteleri ve mobil uygulamalar uluslararası erişilebilirlik ölçütlerine uygun hazırlanmalı: görsellerde alternatif metin, yeterli renk karşıtlığı, klavyeyle gezinme.
  • Videolarda altyazı ve mümkünse işaret dili çevirisi bulunmalı.
  • Resmi belgeler ve formlar Braille, büyük punto ya da sesli biçimde sunulabilmeli.
  • Asansör düğmelerinde ve yönlendirme levhalarında kabartma yazı kullanılmalı.

İşaret dili ve Sağır bireylerle iletişim konusunda işaret dili nasıl öğrenilir yazımıza bakabilirsiniz.

Erişilebilir olmayan bir yer için ne yapabilirsiniz?

  1. Sorunu fotoğrafla belgeleyin: adres, tarih ve sorunun ne olduğu.
  2. Önce yapının yönetimine ya da belediyeye yazılı başvuru yapın.
  3. Sonuç alamazsanız valiliğe, erişilebilirlik izleme ve denetleme komisyonuna dilekçe verin.
  4. CİMER üzerinden başvurun. Başvuru ilgili kuruma iletilir ve cevaplanmak zorundadır.
  5. Hizmetten yararlanamadıysanız bu aynı zamanda ayrımcılıktır. Başvuru yolları engelli ayrımcılığı şikayeti yazımızda.

Örneğin bir ilçede yeni açılan sağlık ocağının girişinde beş basamak olduğunu düşünün. Bir hasta yakını durumu fotoğraflayıp CİMER’e yazıyor, aynı gün valilik komisyonuna da dilekçe veriyor. İki ay sonra girişe standartlara uygun bir rampa yapılıyor. Tek bir dilekçe, o binaya giren herkesin sorununu çözüyor.

Konutlarda durum

Apartman ve siteler kamuya açık yapı sayılmadığı için burada farklı bir yol izlenir. Kat Mülkiyeti Kanunu, engelli bireyin yaşamı için zorunlu olan değişikliklerin kat malikleri kurulunda görüşülmesini ve belirli koşullarda komisyon onayıyla yapılabilmesini düzenler. Süreci apartmanda merdiven sorunu yazımızda, evin önüne park yeri ayrılmasını evin önüne engelli park yeri yazımızda bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Erişilebilirlik ne demek?

Binaların, açık alanların, ulaşım araçlarının ve bilgi ile iletişim hizmetlerinin engelli bireyler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olması demektir.

Erişilebilirlik yasal bir zorunluluk mu?

Evet. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, kamuya açık hizmet veren yapıların, yolların, kaldırımların ve toplu taşıma araçlarının erişilebilir olmasını zorunlu kılar. Uymayanlara idari para cezası uygulanabilir.

Erişilebilirlik şikayeti nereye yapılır?

İl valiliği bünyesindeki erişilebilirlik izleme ve denetleme komisyonuna, ilgili belediyeye ve CİMER üzerinden şikayet edilebilir. Hizmetten yararlanamama durumunda TİHEK başvurusu da yapılabilir.

TS 9111 nedir?

Engelliler ve hareket kısıtlılığı bulunan kişiler için binalarda ulaşılabilirlik gereklerini belirleyen Türk standardıdır. Rampa, kapı, asansör, tuvalet ve koridor ölçüleri bu standartta yer alır.

Sarı kabartmalı yol ne işe yarar?

Hissedilebilir yüzey adı verilen bu bantlar görme engellilerin bastonla ve ayak tabanıyla yön bulmasını sağlar. Çizgili olanlar yön gösterir, noktalı olanlar durulması ya da dikkat edilmesi gereken yeri bildirir.

Web sitesi erişilebilirliği nedir?

Web sitelerinin ekran okuyucu kullananlar, klavyeyle gezinenler, az görenler ve işitme engelliler tarafından da kullanılabilmesidir. Görsellere alternatif metin eklemek, yeterli renk karşıtlığı ve videolarda altyazı temel gereklerdendir.

Kısaca

Erişilebilirlik, engelli bireylerin diğer bütün haklarını kullanabilmesinin ön koşulu. Standartlar belli, yasal zorunluluk açık, denetim mekanizması mevcut. Eksik olan çoğu zaman takip. Erişemediğiniz bir yer gördüğünüzde fotoğraflayın ve yazılı başvurun, çünkü düzelen her giriş yalnızca sizin değil herkesin işine yarar.

Yorum yapın