Alzheimer hastasına evde bakım, hastalığın evresine göre değişen üç işe dayanır: hastanın yapabildiklerini korumak için sabit bir günlük düzen kurmak, evi kaybolma, düşme ve yangın gibi risklere karşı güvenli hale getirmek ve hastayla tartışmadan, onu düzeltmeye çalışmadan iletişim kurmayı öğrenmek. Hastalık ilerleyicidir, bu yüzden bugünkü düzen birkaç ay sonra yetmeyebilir ve planın düzenli gözden geçirilmesi gerekir.
Alzheimer, belleği, düşünmeyi ve zamanla günlük işleri yapma becerisini bozan, en sık görülen demans türüdür. Bakım verenler için en zor yanı fiziksel yük değildir. Annenizin sizi tanımaması, babanızın sizi hırsızlıkla suçlaması ya da aynı sorunun yirminci kez sorulması insanı bedenden önce ruhen yorar.
- Hastayla tartışılmaz ve yanlışları düzeltilmez, duygusuna karşılık verilir.
- Her gün aynı saatte aynı işler, huzursuzluğu azaltan en etkili yöntemdir.
- Kimlik bilgisi taşıyan bileklik ve kapı önlemleri kaybolma riskine karşı şarttır.
- Ani başlayan saldırganlık ya da kafa karışıklığı çoğu zaman ağrı ya da enfeksiyon işaretidir.
- Bakım veren kendi sağlığını ihmal ederse bakım da çöker. Yardım istemek gerekir.
Hastalığın evreleri ve her evrede bakım
| Evre | Neler görülür | Bakımın odağı |
|---|---|---|
| Erken evre | Yakın geçmişi unutma, kelime bulmada zorlanma, eşyaları kaybetme, para ve randevu takibinde hatalar | Hukuki ve mali kararların birlikte alınması, ilaç kutusu, takvim, not, araç kullanımının değerlendirilmesi |
| Orta evre | Yer ve zaman karışıklığı, tanıdıkları karıştırma, giyinme ve banyoda yardım ihtiyacı, şüphecilik, gece huzursuzluğu, evden çıkıp kaybolma | Güvenlik, sabit düzen, davranış sorunlarının yönetimi, gündüz bakım desteği |
| İleri evre | Konuşmanın azalması, yürümenin bozulması, idrar ve dışkı kontrolünün kaybı, yutma güçlüğü | Beslenme, cilt bakımı, yatak yarasını önleme, konfor |
Erken evre, hastanın kendi geleceği hakkında söz sahibi olabildiği son dönemdir. Vekalet, banka işlemleri, tedavi tercihleri bu dönemde konuşulmalı. Erteleyen aileler birkaç yıl sonra mahkemede vasi tayini süreciyle uğraşmak zorunda kalıyor.
İletişim: tartışmayın, duyguya cevap verin
Yıllar önce ölmüş annesini soran bir hastaya “annen öldü” demek, ona bu haberi her seferinde ilk kez vermek demektir. Her seferinde yeniden yas tutar, beş dakika sonra yine sorar. Bunun yerine duyguya karşılık verin: “Anneni özledin galiba, nasıl biriydi?” Soru çoğu zaman sohbete dönüşür ve hasta sakinleşir.
- Önünden yaklaşın, göz hizasına inin, adıyla seslenin.
- Kısa cümleler kurun, bir seferde tek bir şey isteyin.
- “Hatırlıyor musun?” diye sormayın. Hatırlamıyor ve bunu fark etmek onu üzüyor.
- Seçenekleri ikiye indirin: “Ne giymek istersin?” yerine “Mavi mi, yeşil mi?”
- Sizi suçladığında savunmaya geçmeyin. “Cüzdanın kaybolmuş, gel birlikte arayalım” deyin.
- Ses tonunuz kelimelerinizden daha çok şey anlatır. Sakin ve sıcak konuşun.
Günlük düzen
Alzheimer hastası yeni bilgiyi kaydedemez ama alışkanlıkları uzun süre korur. Kahvaltı, yürüyüş, banyo ve yatma saatlerini her gün aynı tutmak hastaya dayanak sağlar. Değişiklik, misafir kalabalığı, taşınma ve hastane yatışı huzursuzluğu artırır.
Hastayı boş bırakmayın ama zorlamayın da. Fasulye ayıklamak, çamaşır katlamak, eski fotoğraflara bakmak, sevdiği müzikleri dinlemek hem oyalar hem işe yaradığını hissettirir. Açıkçası en iyi etkinlik, hastanın eskiden sevdiği işin basitleştirilmiş halidir.
Ev güvenliği
- Kaybolma: Üzerinde adı ve bir yakınının telefonu yazan bileklik ya da kolye taktırın. Giysilerinin içine de yazın. Dış kapıya üstten ya da alttan ikinci bir kilit, açılınca ses veren bir zil ekleyin. Güncel bir fotoğrafını telefonunuzda bulundurun.
- Mutfak: Ocak gazını kullanılmadığı zaman vanadan kapatın. Emniyet ventilli ya da zamanlayıcılı ocak tercih edin. Bıçak, kibrit ve temizlik maddelerini kilitli dolaba alın.
- Banyo: Kaymaz paspas, tutunma barı ve oturak koyun, kapı kilidini içeriden kilitlenmeyecek hale getirin. Su ısıtıcının sıcaklığını düşürün. Oturak seçimi için banyo sandalyesi rehberimize bakın.
- İlaçlar: Hastanın ulaşamayacağı yerde tutun ve her dozu siz verin.
- Düşme: Halıları kaldırın, gece lambası yakın, merdiven başına kapı koyun.
- Araç kullanma: Orta evreden itibaren araç kullanmak güvenli değildir. Hekimden bunu hastaya söylemesini isteyin, anahtarları ortadan kaldırın.
Zor davranışlarla baş etmek
Akşamüstü artan huzursuzluk, evin içinde amaçsız dolaşma, “evime gitmek istiyorum” ısrarı, hayali şeyler görme ve bakım sırasında direnme orta evrede sık görülür. Bu davranışların çoğunun bir nedeni vardır ve hasta bunu söze dökemez.
Önce bedensel nedenlere bakın: ağrı, kabızlık, idrar yolu enfeksiyonu, açlık, susuzluk, dolu bez, sıkan ayakkabı. Aniden, birkaç gün içinde başlayan saldırganlık ya da kafa karışıklığı hastalığın ilerlemesi değil, çoğu zaman bir enfeksiyonun ya da ilaç yan etkisinin işaretidir ve hekime bildirilir.
Akşam huzursuzluğu için öğleden sonra perdeleri kapatıp ışıkları erken yakmak, gündüz uykusunu kısaltmak, akşam çay ve kahveyi kesmek işe yarar. Banyoya direnen hastada saati değiştirmeyi, odayı ısıtmayı ve adım adım ne yapacağınızı söylemeyi deneyin. Olmuyorsa ısrar etmeyin, bir saat sonra tekrar deneyin.
Beslenme, tuvalet ve ileri evre bakımı
Hasta yemek yemeyi unutabilir ya da az önce yediğini unutup yeniden isteyebilir. Tabağa az çeşit koyun, elle yenebilen yiyecekler hazırlayın, su içmeyi siz hatırlatın. İleri evrede yutma güçlüğü başlar, öksürerek yiyen hastayı hekime bildirin.
Tuvalet için iki saatte bir hatırlatma, kazaları belirgin biçimde azaltır. Tuvalet kapısını açık bırakın ya da üzerine resim asın. Bez gerektiğinde SGK’nın ödeme koşullarını hasta bezi raporu nasıl alınır yazımızda, yatağa bağımlı döneme girildiğinde cilt bakımını yatak yarası nasıl önlenir yazımızda bulabilirsiniz.
Bakım verenin kendisi
Örneğin Alzheimer tanılı annesine tek başına bakan 52 yaşındaki bir kadını düşünün. İki yıldır tatile çıkmamış, kendi tansiyon ilacını aksatıyor, geceleri üç kez uyanıyor. Bir gün annesine bağırdığını fark edip suçluluk duyuyor. Bu tablo bir karakter zaafı değil, tükenmişliğin tanımıdır.
Kardeşlerle açık bir görev paylaşımı yapın, haftada en az yarım gün kendinize ayırın. Belediyelerin ve bakanlığın gündüz bakım merkezlerini, Alzheimer derneklerinin aile destek gruplarını araştırın. Ağır engelli raporu çıkan hastalarda bakım veren yakına ödenen aylığın koşullarını evde bakım maaşı başvurusu yazımızda anlattık.
Sıkça Sorulan Sorular
Alzheimer hastasına nasıl davranılmalı?
Sakin, sabırlı ve saygılı davranılmalıdır. Hastayla tartışılmaz, yanlışları düzeltilmez. Kısa cümleler kurulur, bir seferde tek bir şey istenir ve hastanın söylediği sözden çok hissettiği duyguya karşılık verilir.
Alzheimer hastası evde yalnız bırakılır mı?
Erken evrede kısa süreli yalnız kalabilir. Orta evreden itibaren ocağı açık unutma, evden çıkıp kaybolma ve düşme riski nedeniyle yalnız bırakılması güvenli değildir.
Alzheimer hastası kaybolmasın diye ne yapılmalı?
Adı ve bir yakınının telefonu yazılı bileklik takılmalı, dış kapıya ek kilit ve sesli uyarı konmalı, güncel fotoğrafı hazır bulundurulmalıdır. Konum takip özellikli saat ve cihazlar da yardımcı olur.
Alzheimer hastası neden sürekli aynı soruyu sorar?
Yakın bellek bozulduğu için sorunun cevabını da soruyu sorduğunu da kaydedemez. Çoğu zaman sorunun altında bir kaygı vardır. Her seferinde sakin bir sesle cevap vermek ya da dikkatini başka bir işe yöneltmek en iyi yoldur.
Alzheimer hastasında ani kötüleşme neden olur?
Günler içinde gelişen ani kafa karışıklığı ya da saldırganlık çoğu zaman idrar yolu enfeksiyonu, zatürre, ağrı, kabızlık, susuzluk ya da yeni başlanan bir ilaca bağlıdır. Bu durumda hekime başvurulmalıdır.
Alzheimer hastası için evde bakım maaşı alınır mı?
Hasta ağır engelli olduğunu gösteren sağlık kurulu raporu alırsa ve hane geliri yasal sınırın altındaysa, bakımını üstlenen yakını evde bakım yardımına başvurabilir. Başvuru sosyal hizmet merkezlerine yapılır.
Kısaca
Alzheimer hastasına evde bakım, hastayı değiştirmeye çalışmak yerine çevreyi ve kendi tepkilerinizi ona göre ayarlamaktır. Düzen kurun, evi güvenli hale getirin, tartışmayın, ani değişiklikleri hekime bildirin. Ve bu işi tek başınıza yapmaya çalışmayın. İyi bakım, dinlenmiş bir bakım verenle mümkündür.