Vasi Tayini Nasıl Yapılır? Engelli Yakını İçin Vasilik Rehberi

Vasi tayini, kendi işlerini göremeyecek durumda olan bir yetişkini korumak ve onu hukuki işlemlerde temsil etmek üzere mahkemece bir kişinin görevlendirilmesidir. Başvuru, vasi atanması istenen kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine dilekçeyle yapılır. Mahkeme resmi sağlık kurulu raporuna dayanarak kişinin kısıtlanmasına ve kendisine vasi atanmasına karar verir. Noterden ya da başka bir kurumdan vasilik alınamaz.

Zihinsel engelli bir çocuk 18 yaşına girdiği gün, hukuken anne babasından bağımsız bir yetişkin olur. Velayet sona erer. O güne kadar çocuğu adına imza atan anne, ertesi gün bankada hesap açamaz, hastanede onam veremez, maaşını çekemez. Aynı durum Alzheimer hastası bir anne ya da inme sonrası bilinci etkilenen bir eş için de geçerlidir. Vasilik, bu boşluğu dolduran yasal yoldur.

Kimlere vasi atanır?

Türk Medeni Kanunu yetişkinler için kısıtlama nedenlerini sayar. Engelli bireyleri ve yakınlarını en çok ilgilendiren iki neden şunlardır:

• Akıl hastalığı ya da akıl zayıflığı: Bu nedenle işlerini göremeyen, sürekli korunmaya ve bakıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Zihinsel yetersizlik, ileri evre demans, ağır psikiyatrik hastalıklar bu kapsamdadır.
• İsteğe bağlı kısıtlama: Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği ya da ağır hastalığı nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden kişi kendi isteğiyle kısıtlanabilir.

Buradan çıkan önemli sonuç şu: engelli olmak tek başına vasi atanmasını gerektirmez. Görme engelli, işitme engelli ya da tekerlekli sandalye kullanan bir yetişkin kendi kararlarını verebilir ve kısıtlanamaz. Ölçüt bedensel durum değil, kişinin kendi işlerini yönetebilme yeteneğidir.

Vasi kim olabilir?

Mahkeme, vasilik görevini yapabilecek yetenekte olan bir yetişkini vasi olarak atar. Haklı bir neden yoksa önce kısıtlanacak kişinin eşine ya da yakın hısımlarına öncelik verilir. Kişinin kendisinin ya da anne babasının gösterdiği aday da dikkate alınır.

Kısıtlı olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, haysiyetsiz hayat sürenler, menfaati kısıtlanacak kişinin menfaatiyle önemli ölçüde çatışanlar ve onunla aralarında düşmanlık bulunanlar vasi olamaz.

Velayetin devamı seçeneği

Ergin olduktan sonra kısıtlanan çocuklar için kanun kural olarak vasi atanmasını değil, velayet altında bırakılmayı öngörür. Uygulamada mahkemeler çoğu zaman anne babanın velayetinin sürdürülmesine karar verir. Bu karar aileye vasiliğe göre daha geniş bir hareket alanı sağlar, çünkü velayette hesap verme ve izin alma yükümlülükleri daha hafiftir. Dilekçenizde vasi atanması yerine velayet altında bırakılmasını talep edebilirsiniz.

Başvuru adım adım

1. Dilekçeyi hazırlayın. Sulh hukuk mahkemesine hitaben yazılır. Kimin için vasi istendiği, neden gerekli olduğu ve kimin vasi olarak önerildiği anlatılır. Dava hasımsız açılır, yani karşı taraf gösterilmez.
2. Belgeleri ekleyin. Kısıtlanacak kişinin ve vasi adayının kimlik fotokopileri, nüfus kayıt örneği, varsa engelli sağlık kurulu raporu ve hastane kayıtları.
3. Dilekçeyi verin. Kısıtlanacak kişinin yerleşim yerindeki adliyenin tevzi bürosuna teslim edilir ve harç ile gider avansı yatırılır. Avukatla takip zorunlu değildir.
4. Sağlık kurulu raporu. Mahkeme kişiyi tam teşekküllü bir devlet ya da üniversite hastanesine sevk eder. Kurul, kişinin vasi atanmasını gerektirecek durumda olup olmadığını bildirir. Elinizdeki engelli raporu tek başına yeterli sayılmayabilir, mahkeme bu soruya özel rapor ister.
5. Dinlenme. Hakim, durumu elveriyorsa kısıtlanacak kişiyi dinler. Yakınların ve vasi adayının beyanı alınır.
6. Karar. Mahkeme kısıtlama ve vasi atanmasına karar verir. Karar kesinleşince ilan edilir ve nüfus kaydına işlenir.

Süre, mahkemenin iş yüküne ve hastanenin rapor verme hızına bağlıdır. Birkaç ayda sonuçlanan dosyalar olduğu gibi, yarım yılı aşanlar da vardır. Acil bir işlem gerekiyorsa dilekçede geçici önlem olarak temsil yetkisi verilmesini isteyebilirsiniz.

Vasinin görev ve yetkileri

Vasi üç alanda görevlidir: kısıtlının kişiliğini korumak ve bakımını sağlamak, malvarlığını yönetmek ve onu hukuki işlemlerde temsil etmek. Göreve başlarken kısıtlının malvarlığının defteri tutulur. Vasi belirli aralıklarla mahkemeye hesap ve rapor verir. Görev süresi kural olarak iki yıldır ve mahkemece uzatılır.

Aileleri en çok şaşırtan konu taşınmaz satışıdır. Kısıtlının evini satmak için vasinin imzası yetmez. Mahkeme, satışın kısıtlının yararına olduğuna ikna olursa izin verir ve satışın nasıl yapılacağını belirler.

Vasilik kararı nerelerde gerekir?

• Banka hesabı açma, engelli aylığı ya da ölüm aylığının çekilmesi.
• Sosyal Güvenlik Kurumu ve sosyal yardım başvuruları.
• Ameliyat ve tedavi onamları.
• Tapu işlemleri, miras paylaşımı.
• Bakım merkezine yerleştirme başvuruları.
• TOKİ gibi konut başvuruları ve araç alımı.

Zihinsel engelli yetişkinlerde vasilik kararı olmadan pek çok hak başvurusu yarım kalıyor. Zihinsel engelliliğin dereceleri ve tanınan haklar için zihinsel engelli nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Daha hafif yollar: yasal danışman ve kayyım

Her durumda tam kısıtlama gerekmez. Kişi günlük işlerini yürütebiliyor ama büyük mali kararlarda korunması gerekiyorsa mahkeme yasal danışman atayabilir. Bu durumda kişi ehliyetini korur, yalnızca kanunda sayılan önemli işlemlerde danışmanın onayı aranır. Belirli bir işin görülmesi için ise kayyım atanabilir.

Bence dilekçe yazmadan önce şu soruyu sormak gerekiyor: yakınımın gerçekten bütün ehliyetinin kaldırılmasına mı ihtiyacı var, yoksa belirli işlerde desteğe mi? Kısıtlama ağır bir karardır. Kişi oy kullanamaz, evlenmesi izne bağlanır, kendi adına sözleşme yapamaz.

Sık yapılan hatalar

• 18 yaş gününü beklemek. Zihinsel engelli çocuğunuz 17 yaşındayken hazırlığa başlayın ki arada boşluk kalmasın.
• Vasilik kararı çıkmadan kişinin parmağını bastırarak ya da imzasını taklit ederek işlem yapmak. Bu işlemler geçersizdir ve cezai sorumluluk doğurabilir.
• Hesap verme yükümlülüğünü ihmal etmek. Harcamaların makbuzlarını saklayın.
• Kısıtlının parasını vasinin kendi hesabında tutmak. Ayrı hesap açın.

Örneğin Alzheimer tanılı babasının emekli maaşını yıllardır kartla çeken bir oğlu düşünün. Banka kartı yenilenmesi gerektiğinde babanın şubeye gelip imza atması isteniyor, baba ise artık imzasını atamıyor. Maaş aylarca hesapta kalıyor. Vasilik başvurusu bu noktadan sonra yapıldığında karar çıkana kadar geçen süre aile için ciddi bir sıkıntı yaratıyor. Hastalığın erken evresinde planlama yapmak bu yüzden önemli, konuyu Alzheimer hastasına evde bakım yazımızda da ele aldık.

Vasilik kararı, bakım desteği başvurularında da istenir. Süreci evde bakım maaşı başvurusu yazımızda bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kısaca

Vasi tayini, kendi işlerini göremeyen yakınınızı korumanın ve onun adına geçerli işlem yapmanın tek yasal yoludur. Sulh hukuk mahkemesine dilekçe verin, sağlık kurulu raporu alınsın, karar çıkınca yetkilerinizi ve sınırlarınızı bilerek hareket edin. Çocuğunuz için 18 yaşı, hastanız için bankanın imza istediği günü beklemeyin.