Engelli mi Özürlü mü? Doğru İfade ve Engelli Bireyle İletişim

Engelli mi özürlü mü sorusunun bugünkü cevabı nettir: doğru ifade “engelli” ya da “engelli birey”dir. 2013 yılında çıkarılan bir kanunla mevzuattaki “özürlü”, “sakat” ve “çürük” ibarelerinin tamamı “engelli” olarak değiştirildi. Resmi yazışmalarda, raporlarda ve günlük dilde “özürlü” ve “sakat” kelimeleri artık kullanılmıyor, çünkü ikisi de kişiyi kusurlu ya da eksik olarak tanımlıyor.

Kelime meselesi bazılarına gereksiz bir hassasiyet gibi gelir. Öyle değil. “Özür” kelimesi kusur demektir ve kusuru kişinin kendisine yükler. “Engel” ise sorunun yerini değiştirir: merdiven, dar kapı, altyazısız video, ön yargılı işveren. Kişi tekerlekli sandalye kullandığı için değil, binada asansör olmadığı için içeri giremez. Kelimeyi değiştirmek bakış açısını değiştirmenin ilk adımıdır.

Öne çıkanlar
  • Doğru kullanım “engelli” ya da “engelli birey”dir, “özürlü” ve “sakat” mevzuattan çıkarılmıştır.
  • Kişi engeliyle değil kendisiyle anılır: “görme engelli avukat”, “körün biri” değil.
  • “Normal insan”, “sandalyeye mahkum”, “engeline rağmen başardı” gibi kalıplardan kaçınılır.
  • Yardım etmeden önce sorulur, cevap “hayır” ise ısrar edilmez.
  • Refakatçiye değil, doğrudan kişinin kendisine hitap edilir.

Yasada ne değişti?

Türkiye’de uzun yıllar resmi dilde “sakat”, sonra “özürlü” kullanıldı. Kurumun adı bile Özürlüler İdaresi Başkanlığıydı. 2013’te yürürlüğe giren 6462 sayılı Kanun, yüzlerce kanun ve kararnamede geçen bu ifadeleri tek seferde “engelli” olarak değiştirdi. “Özürlü sağlık kurulu raporu” da böylece “engelli sağlık kurulu raporu” oldu.

Çocuklar için dil bir adım daha ileri gitti. 2019’dan beri 18 yaş altı raporlarda “engelli” yerine “özel gereksinimi olan çocuk” ifadesi kullanılıyor. Ayrıntısını ÇÖZGER raporu yazımızda anlattık.

Hangi ifade doğru, hangisi yanlış?

Kullanmayın Bunu kullanın
Özürlü, sakat, malul (günlük dilde) Engelli, engelli birey
Normal insanlar, sağlam insanlar Engeli olmayan kişiler
Tekerlekli sandalyeye mahkum, sandalyeye bağlı Tekerlekli sandalye kullanan
Geri zekalı, zeka özürlü Zihinsel engelli, zihinsel yetersizliği olan
Sağır dilsiz İşitme engelli ya da Sağır
Spastik (hakaret olarak), kötürüm Serebral palsili, ortopedik engelli
Mongol Down sendromlu
Otistik çocuk Otizmli çocuk, otizm spektrumundaki çocuk
Engeline rağmen başardı Başardı
Hasta (engeli kastederek) Engelli. Engellilik bir hastalık değildir

Birkaç not düşmek gerekiyor. “Sağır dilsiz” yanlıştır, çünkü işitme engelli bireylerin ses telleri sağlamdır ve çoğu işaret diliyle, bir kısmı sesli olarak konuşur. İşaret dilini ana dili olarak kullanan topluluk kendini büyük harfle “Sağır” olarak tanımlamayı tercih ediyor. “Kör” kelimesi ise görme engelli pek çok kişi tarafından rahatça kullanılır, ama siz kullanmadan önce karşınızdakinin tercihine bakın.

En güvenli kural şu: önce insan, sonra özelliği. Ayşe Hanım bir mühendistir, bir annedir, Fenerbahçelidir ve işitme engellidir. Onu yalnızca son özelliğiyle anmak geri kalan her şeyi siler.

İyi niyetli ama yanlış kalıplar

Hakaret içeren sözlerden kaçınmak kolay. Asıl zor olan, övgü sanılarak söylenenler. “Siz bizim için bir ilham kaynağısınız”, “Allah sabır versin”, “ben olsam yapamazdım” gibi cümleler engelli bireyi sıradan bir insan olmaktan çıkarıp ya kahraman ya kurban yapar. Markete giden, işe yetişmeye çalışan biri ne ilham vermek ne acınmak ister.

“Engelli değil, farklı yetenekli” ya da “engelsiz birey” gibi süslü ifadeler de çoğu engelli tarafından benimsenmiyor. Sorunu görünmez kılıyor, hak talebini de sulandırıyor. Bence dürüst ve sade olan en iyisi: engelli.

Bir de günlük deyimler var. “Kör müsün?”, “sağır mısın?”, “topal ördek”, “özürlü müsün?” gibi sözler engeli hakaret olarak kullanır. Farkında olmadan söylenir, duyan için hiç de farkında olmadan geçmez.

Engelli bireyle iletişimde temel kurallar

Genel

  • Yardım etmek istiyorsanız önce sorun: “Yardımcı olabilir miyim?” Cevap hayırsa saygı gösterin.
  • Kişinin yanındaki refakatçiye ya da tercümana değil, kendisine bakın ve ona hitap edin.
  • Engelinin nedenini, nasıl olduğunu, tedavisi olup olmadığını sormayın. Sizi ilgilendirmez.
  • Yetişkin bir insanla çocukla konuşur gibi konuşmayın.

Tekerlekli sandalye kullanan biriyle

  • Sandalye kişinin beden alanının parçasıdır. Yaslanmayın, izinsiz itmeyin, üzerine eşya asmayın.
  • Uzun konuşacaksanız oturun ya da bir adım geri çekilin ki boynunu yukarı kaldırmak zorunda kalmasın.
  • Engelli park yerine, rampanın önüne ve kaldırıma “iki dakikalığına” park etmeyin.

Görme engelli biriyle

  • Yaklaşırken adınızı söyleyin, ayrılırken haber verin. Boşluğa konuşmak rahatsız edicidir.
  • Rehberlik edecekseniz kolundan çekmeyin, kolunuzu uzatın, o sizin dirseğinizin üstünden tutsun.
  • “Şurada, orada” demeyin. “Sağınızda, iki adım ileride” deyin.
  • Rehber köpeği sevmeyin, beslemeyin. Köpek çalışıyor.

İşitme engelli biriyle

  • Dikkatini çekmek için omzuna hafifçe dokunun ya da el sallayın.
  • Yüzünüz ışığa dönük olsun, ağzınızı kapatmayın, normal hızda ve abartmadan konuşun. Bağırmak işe yaramaz.
  • Anlaşılmadıysa aynı cümleyi tekrarlamak yerine başka kelimelerle söyleyin ya da yazın.
  • Tercüman varken bile işitme engelli kişinin yüzüne bakarak konuşun.

Zihinsel engelli ya da otizmli biriyle

  • Kısa ve somut cümleler kurun, cevap için zaman tanıyın.
  • Yaşına uygun davranın. Otuz yaşındaki bir yetişkin çocuk değildir.
  • Göz teması kurmuyorsa ya da tekrarlayan hareketler yapıyorsa dinlemiyor sanmayın.

Medyada ve sosyal medyada dil

Haber başlıklarında hala “engelli dehası”, “sakat bırakan kaza”, “özürlü vatandaşa yardım eli” gibi ifadelere rastlanıyor. Kurumlar ve içerik üretenler için basit bir kontrol sorusu yeter: bu cümlede engellilik kelimesini çıkarsam haber değeri kalıyor mu? Kalmıyorsa haber kişinin başarısı değil engelidir.

Örneğin bir yerel gazetenin “Engeline rağmen üniversiteyi kazandı” başlığını düşünün. Aynı haber “Sınavda ek süre hakkını kullandı, hukuk fakültesini kazandı” diye yazıldığında hem başarı hem hak anlatılmış olur. Fark küçük görünür, okuyanın zihninde bıraktığı iz büyüktür.

Dil, hakların bilinmesiyle birlikte değişir. Hangi oranın hangi hakkı sağladığını engelli hakları nelerdir yazımızda, zihinsel engelliliğin derecelerini ve doğru terimleri zihinsel engelli nedir yazımızda bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Engelli mi özürlü mü demek doğru?

Doğru ifade engelli ya da engelli bireydir. 2013 yılında çıkarılan 6462 sayılı Kanun ile mevzuattaki özürlü, sakat ve çürük ibareleri engelli olarak değiştirilmiştir.

Özürlü kelimesi neden kullanılmıyor?

Özür kelimesi kusur anlamına gelir ve sorunu kişinin kendisine yükler. Engelli kelimesi ise kişinin toplumsal yaşama katılmasını zorlaştıran fiziksel ve toplumsal engellere işaret eder.

Sağır dilsiz demek yanlış mı?

Evet. İşitme engelli bireylerin konuşma organları sağlamdır ve işaret diliyle ya da sesli olarak iletişim kurarlar. Doğru ifade işitme engelli ya da Sağır şeklindedir.

Engelli birine yardım etmek için ne yapmalıyım?

Önce yardım isteyip istemediğini sorun ve nasıl yardım edebileceğinizi ondan öğrenin. Cevap hayır ise ısrar etmeyin. İzinsiz kola girmek ya da sandalyeyi itmek kişiyi zor durumda bırakabilir.

Özel gereksinimli birey ne demek?

Daha çok eğitim alanında ve çocuklar için kullanılan, bireyin eğitim ve gelişim açısından ek desteğe ihtiyaç duyduğunu anlatan bir ifadedir. Çocuklar için düzenlenen sağlık kurulu raporlarında da bu terim kullanılır.

Engelli bireye acımak neden yanlış?

Acıma, kişiyi eşit bir birey olarak değil yardıma muhtaç biri olarak görmek demektir. Engelli bireylerin beklentisi acınmak ya da kahraman ilan edilmek değil, haklara ve fırsatlara eşit erişimdir.

Kısaca

Doğru kelime engelli, doğru yaklaşım ise karşınızdakini önce insan olarak görmek. Özürlü ve sakat demeyin, acımayın, kahramanlaştırmayın, yardım etmeden önce sorun ve doğrudan kendisiyle konuşun. Emin olamadığınız yerde en iyi yol, kişinin kendisine nasıl hitap edilmek istediğini sormaktır.

Yorum yapın