Engelli Ayrımcılığı Şikayeti Nereye Yapılır? Adım Adım Başvuru

Engelli ayrımcılığı ile karşılaşan bir kişi şikayetini dört ana yere yapabilir: Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’na (TİHEK), kamu kurumlarının işlemleri için Kamu Denetçiliği Kurumu’na, hızlı idari çözüm için CİMER’e ve suç oluşturan durumlarda Cumhuriyet savcılığına. TİHEK’e gitmeden önce ayrımcılığı yapan kişi ya da kurumdan uygulamayı düzeltmesini yazılı olarak istemek gerekir. Talep reddedilirse ya da 30 gün içinde cevap gelmezse Kuruma başvurulur ve başvuru ücretsizdir.

Restorana alınmayan tekerlekli sandalye kullanıcısı, rehber köpeğiyle taksiye bindirilmeyen görme engelli, raporunu öğrenince iş görüşmesini bitiren işveren, kaynaştırma öğrencisini kaydetmek istemeyen okul müdürü. Bunların hepsi yasaya göre ayrımcılıktır ve hepsinin bir başvuru yolu vardır. Çoğu insan nereye gideceğini bilmediği için olayı sineye çeker.

Yasa neyi ayrımcılık sayıyor?

İki temel kanun var. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, engelliliğe dayalı doğrudan ve dolaylı her türlü ayrımcılığı yasaklar. 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu ise ayrımcılık türlerini tek tek sayar ve yaptırıma bağlar.

• Doğrudan ayrımcılık: Kişiye engeli nedeniyle farklı davranmak. “Sandalyeyle içeri alamayız” demek gibi.
• Dolaylı ayrımcılık: Herkese aynı görünen ama engellileri dışarıda bırakan kural. Yalnızca telefonla başvuru alınan bir hizmetin işitme engellilere kapalı olması gibi.
• Makul düzenleme yapmamak: Orantısız bir yük getirmediği halde gerekli uyarlamayı reddetmek. Sınavda ek süre, giriş katta sınıf, ekran okuyucu yazılım gibi.
• Taciz ve işyerinde yıldırma: Engeli nedeniyle aşağılamak, dışlamak, bıktırmaya çalışmak.

Yasak; eğitim, sağlık, ulaşım, iletişim, sosyal güvenlik, konut, kültür, turizm ve istihdam gibi alanlarda hem kamu kurumlarını hem özel kişi ve şirketleri bağlar.

Hangi durumda nereye başvurulur?

Bu yollar birbirini dışlamaz. Aynı olay için hem CİMER’e yazıp hem TİHEK sürecini başlatabilirsiniz. Tazminat istiyorsanız ayrıca mahkemeye gitmeniz gerekir, çünkü TİHEK ceza keser ama size tazminat ödetmez.

TİHEK’e başvuru adım adım

1. Olayı belgeleyin. Tarih, saat, yer, muhatabın adı ve unvanı, söylenen sözler, varsa tanıkların iletişim bilgisi. Fotoğraf, yazışma, kamera kaydı talebi, fiş ya da bilet.
2. Düzeltme talebinde bulunun. İşletmeye ya da kuruma yazılı olarak başvurup uygulamanın düzeltilmesini isteyin. Noter, iadeli taahhütlü posta, kayıtlı e-posta ya da kurumun resmi başvuru sistemi kullanın ki tarih ispatlanabilsin.
3. 30 gün bekleyin. Talep reddedilirse ya da bu sürede cevap verilmezse başvuru hakkınız doğar.
4. Kuruma başvurun. Başvuru Kurumun internet sitesindeki elektronik başvuru sistemiyle, postayla ya da illerde valilik, ilçelerde kaymakamlık aracılığıyla yapılabilir. Ücret alınmaz.
5. Süreci izleyin. Kurum karşı tarafın yazılı görüşünü ister, gerekirse uzlaşma önerir. İhlal tespit ederse idari para cezası uygular ve kararını yayımlar.

İspat konusunda yasa başvuranın elini güçlendirir. Siz ayrımcılığa uğradığınızı gösteren güçlü emareleri ortaya koyduğunuzda, ayrımcılık yapmadığını kanıtlamak karşı tarafa düşer.

Dilekçede neler olmalı?

• Ad, soyad, kimlik numarası, adres ve iletişim bilgileri.
• Şikayet edilen kişi ya da kurumun adı ve adresi.
• Olayın tarih sırasıyla, kısa ve somut anlatımı.
• Ayrımcılığın engellilik temeline dayandığının açıkça belirtilmesi.
• Düzeltme talebinin yapıldığını gösteren belge ve varsa gelen cevap.
• Deliller, engelli raporu ya da kimlik kartının örneği ve ne talep ettiğiniz.

Kamu kurumuyla sorun yaşıyorsanız

Bir belediye, bakanlık birimi ya da devlet okulu söz konusuysa önce o kuruma yazılı başvuru yapılır. Kurumun olumsuz cevabından ya da cevapsız geçen sürenin dolmasından sonra Kamu Denetçiliği Kurumu’na ücretsiz başvurulabilir. Kurumun kararları tavsiye niteliğindedir ama idareler çoğu zaman uyar. İdari dava açma süreniz varsa bu başvuru süreyi durdurur.

CİMER ise en hızlı yoldur. Başvurular ilgili kuruma iletilir ve yasal süre içinde cevaplanmak zorundadır. Açıkçası pek çok sorun, örneğin rampaya park eden araç ya da çalışmayan asansör, CİMER başvurusuyla birkaç haftada çözülüyor.

İş hayatında ayrımcılık

İş Kanunu işverene eşit davranma borcu yükler. Engeli nedeniyle işe alınmamak, daha düşük ücret verilmek, terfi ettirilmemek ya da işten çıkarılmak hem TİHEK başvurusuna hem tazminat davasına konu olur. İşe alım ilanında ya da görüşmede engelin gerekçe gösterildiğine dair bir yazı, mesaj ya da tanık çok değerlidir.

Örneğin telefonla ön görüşmeyi geçen, yüz yüze görüşmeye tekerlekli sandalyeyle gidince “pozisyon doldu” denen bir adayı düşünün. Aynı ilan ertesi gün hala yayındadır. Aday ilanın ekran görüntüsünü alır, işverene yazılı düzeltme talebi gönderir, cevap gelmeyince Kuruma başvurur. Bu tür dosyalarda ilanın yayında kaldığını gösteren tek bir görüntü sonucu değiştirir.

Kamuda çalışan engelli memurların tayin ve görev yeri güvencesini engelli memur tayin hakkı yazımızda anlattık.

Sık karşılaşılan durumlar

• Ulaşımda indirim ya da biniş reddi: Şirkete yazılı başvuru, ardından TİHEK. Uçak yolculuğundaki haklar için engelli uçak bileti indirimi yazımıza bakın.
• Rehber köpeğin içeri alınmaması: Rehber köpek görme engelli bireyin hareket aracıdır. İçeri alınmaması engellilik temelinde ayrımcılık olarak şikayet edilebilir.
• Okulun kayıt almaması: İl ya da ilçe milli eğitim müdürlüğüne yazılı başvuru, ardından TİHEK.
• Sitede ya da apartmanda rampa yapımına izin verilmemesi: Kat Mülkiyeti Kanunu’ndaki özel usul işletilir, ayrıntısı apartmanda merdiven sorunu yazımızda.

Haklarınızın tam listesini ve hangi oranın hangi hakkı açtığını engelli hakları nelerdir rehberinde bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kısaca

Engelli ayrımcılığı karşısında susmak zorunda değilsiniz. Olayı belgeleyin, karşı taraftan yazılı olarak düzeltme isteyin, 30 gün içinde sonuç çıkmazsa TİHEK’e ücretsiz başvurun. Kamu kurumları için Ombudsmanlık ve CİMER, suç oluşturan davranışlar için savcılık ek yollardır. Yapılan her başvuru, sizden sonra aynı kapıya gelecek kişinin de işini kolaylaştırır.